Мир - вашему дому, покой - вашей душе!


ХАНКИШИ

(гьикая)

Гъенел акъвазарнавай лацу "Нивадин" къенез вил ягъайла, зун гъавурда гьатна: "жанавурри" санихъ вегьезва. Машинда иесидилай гъейри (чидай гада я, Камил, ТIурийрин колхоздин зоотехник) Рехидини Хачмаз кьулухъ ацукьнава, Директор - вилик. Руфун бардачукда акьаз - такьаз. Бегьем хваш - беш ийидай мумкинвални вуганач - къенез чIугуна. Рак акьалунни сад хьана, садлагьана чкадилай юзана машин, фена руг кьилеллаз дагъдин рекьяй виниз. Гьиниз? Валагь, чидач. Я чпини лугьузвач: отчета? гузвани кьван абуру заз. Зун фадлай такунвай Камилав рахазва. Хзандикай, кIвалахдикай. Вилер лагьайтIа, машинда къекъвезва: аквазвай затI-матI авач. "Мад чIагъар нез физватIа гьа", - жув - жувакди хъуьрезва зун.
Садра Рехидан векь хкиз дагъдиз фейила, ягьналда, гьикI кIантIани хьуй лагьана, абуру са чIагъ. Михьна, башламишналда шишер ягъиз. Куьмек гуз атанвай Рехидан Махачкъаладай хтанвай амледин гада квачиз, вирида тIуьналда чIагъран шишер. "Вуч ширинда" лугьуз. Хуьруьз хтайла, и кардал мягьтел хьанвай гадади кьуналда вичин бубадивай хабар, Рехидан амледивай, чIагъран як недайди яни лагьана. ТIуьрбурун тIварар кьурла, рагьмет хьайида жавабналдай: "Абуру, чан хва, къе-пака итимарни неда, чIагъар анихъ амукьрай"....
- Куьн гьикI ава къе, цIах авур къабанар хьиз, -зарафат ийиз алахънава зун. Камилалай гъейри касни хъуьрезвач. Чизва, абуру закай дакIур амалар куьз ийизватIа: шумуд югь я, кхьинар ийиз, куьчейрал тефена.
- Гъил къачу, ви вдохновенидиз чна манийвал ганатIа, -эхиз хьанач Директордивай. Тоже нашелся мне Фирдоуси. Яда, шумудра лугьуда, акъваз жезвачтIа, йифиз кхьихь. ЧIехи дахдини лугьудач идаз кьве гаф.
- Аялдиз вуч лугьуда.
- Аялдиз вуч лугьуда ваъ, аял вуж я лагь, -хъуьрезва зун.
- Вун! Яда им аку-е. Я хва, вун сускайрихъ шехьдайла, зун рушарихъ шехьзавайди тир-е, гьатна машинда "жанавуррин" къувдин ван. Иллаки Хачмазаз кужумнава Рехидан гафар:
- И-йи-йи-йи-е, чIун галаз акъатзава адан хъуьруьн. Аражрин кьилерилай алатайла зи кьилиз ацахьна: "жанавурар" гыIкIни кьери хьанвай совхоздин суьруьдал вегьез физва, вацра кьван, шиирар кхьиз кIвале ацукьна, як-зат! артух хкIун тавунвай, виридалай жегьил, сарар хцизмай "жанавурни" галаз. Ништа, Бут бубадин рикI гьик! аватIа, чинеругдин ял галукьнавай шараграллай девдев хьиз. Накь йифиз ахвар кьванни такуна амани адаз? Бажагьат.
Ятахрихъ агакьнаватIани, чавай машиндай эвичIиз жезвач: ам элкъуьрна кицIери. Сарар экъисиз, машиндал хкадарзава, на лугьуди нез кIанзавай абуруз машин. Бут буба авач.
- Им гьи ажалдиз фенва? - кьарай квахьнава Директордин. Адаз кицIерихъай кьван райондин КРУ-дин ревизор Гуьлечахъайни кичIедач жеди. КицIеризни такIанда ам: тукIур гьерерин як кIарабарни тан тийиз незвайвиляй ятIа чидач. Вичин пата авай гуъзгуьдив агатна элуькьзавай кицIиз ада 'Тъугъ" ийиз сарар экъисзава.
- Дили кьванни ийимир ман, - туьгьметзава Рехида.
 Бирдан агьадихъ галай кIунтIахъай, кудай хъчарин къурай къурарни къужахдаваз, Бут буба хкатна. Адан кьил акун багьна хьана, кицIер, кумадин анихъ катна, тумарни кучудна, секиндиз ацукьна. Чун машиндай эвичIайла, чубандиз шад хьана, ам яргъамаз хъуьрезва. Шад жеч, я кас, ина варцаралди чумахъ гвачир инсан аквазвач, кIваликай, хуьруькай ван-сес жезвач?
- Эхир рикI ел хтанани, дустунин хва, чунни? -Гъил кьазва Директордин, ахпа чинни. Варз вилик гъида лагьай кIарасар гьинва? Гьи йикъа тунватIа, акунани вуна чун?
- КIарасарни хьайитIа, ништа куьне ина вучдатIа, йикъа кьве-кьвед тукIваз нез,- зарафатриз элкъуьрзава чубандин гафар Директорди.
- Квел неда-а, сиве амайди и са кIир я, -къалурзава ада куьз ятIани Хачмазаз.
- Хатур амукь тийиз хъайитIа, са ихтилат ийида за, -гатIунзава Хачмаз.
- Башуьсте, кавха, - Бут бубадин аксивал авач.
- Хьаналда са идарадин чIехиди, и чи Директор хьтин. Къекъвез хьаналда ам бухгалтердихъ. КIвалах кIанзавайбурни тIимил тушир, амма чIехида атай кьванди, кьабул тийиз, элкъуьрзавай. Ада виридаз са суал гузвай, "Кьведра кьвед шумуд жеда?" лугьуз. "Кьуд", - жавабзавай вирида, атайвал хъфизвай. Эхирни акъатна сад, и ваз хьиз, са кIир амайди. "Кьведра кьвед жумуд жеда?" суал гайила, фикирни тавуна, "Ваз шумуд кIандатIа, гьакьван" жавабна. Шад хьана чIехидаз, жагьана адаз вичин итим. Вири хъсан тир, амма адак са нукьсан квай: сиве амайди са кIир тир.
- И са кIир амай вуна вуч тIуьрай? - язухар чIугвазвалдай чIехида.
- Гьич са фикирни ийимир, гьуьрметлуди, заз кIанзавайди и кIиринихъ галкIун я, за вири сагъдиз хъуьткъуьнда, - жавабналдай ада.
- Гьа сивиз кьий ви, зи дуст, - къурмиш жезва Директор, - ажеб кутугай ихтилатначни вуна, гьа и кафтIардин кIир тушни бес зун райондин газетда хперин кьадардай сад лагьай чкадилай эхиримжидал хкайди. Къе гьич, къе хьанач, гила къведайла за иниз пулни гана са сарарин духтур гъида хъи, гъида, КIеледаллай Айдемир, де килиг куьн гьидачтIа, - акъваззавач ам.
Чун вири хъуьрезва, виридалайни кIевиз Бут буба.
- Вун? Сад лагьай чкадал? - вич алайвал ацукь хьанва ам, чIагана.
Мадни зарафатар авуна чна, эхирни хуьруьн хабаррал хтана.
- Абдужелилан гададикай хабар хьанани ваз? - ацукьзава Бут бубаддин къвалав Рехиди. - Москвадай кьена хкана.
- Зунни Расул ам кучукай пака юкъуз са геренда хтанай. Эхирни адаз вуч хьайиди ялдай, я кIвал къени хьайиди?
- Чпизни чизвач. Кьена куьчедилай жагъайди я лугьузва. Чуьхвейбуру кьам дакIунвалдай.
- ТIветIвер хьиз, акIахьзава жегьилар, - язухар чIугвазва Бут бубади. - Кьена хьи Абдужелил. Са йисан къене кьве хва сура тур бубади вучрай бес?
- Акъваз кван! Ваз хтул хьанва гьа, стха Абил хтанва. Кьве.югь вилик КIеледилай зи машиндаваз хкайди я. Муштулухдай вуч гудатIа, це, - кIвачел акьалтна Директор.
- Абурун ихтилат ийимир заз, ваз минет хьуй. А вагьшидилай хьайи хтулни кIандач хьи, кIандач, -къалур тийиз алахъзаватIани, куькIвена адан чин.
- Ядни бегьем аматIани чидач, - кумадик хъфена Бут буба. Адаз исятда са легьзеда хьайитIани вич-вичихъ галаз кьилди амукьун чарасуз я: шумуд йис тир адан вил алаз и хабардал. Шумуд мичIи йиф акъуднай ада цавариз хтул гун патал ялвариз. Эхирни, ингье агакъна ам мураддихъ.
- Ацукьна виже къведач, хперни хуьквез са акьван вахт амач. Ядни гьана кIанзава, кIарасарни, - саки ичIизвай бакни гъиликай кьуна чав агатзава ам.
- Яд машиндаваз Къайи Целай гъана кIанда, кIарасар чна агьа чухурдай кIватIда, - къалурзава Рехида агъадай аквазвай гапIалар.
Ихтилатни бегьем куьтягъ жедалди Директор фена машинда ацукьзава.
- Гьик! хьана, гуьнейрай эвичIайла руфуниз тади гуз кичIезвани? - туьгьметзава Хачмаза адаз.
   Камилани Бут бубади, ван ацалтна, машинда яд гъидай къапар эцигзава.
- Са бак бес тушни? На катулар гьиниз эцигзава? И рекьерай катулра аваз ятар гъиз жедани? Экъичдачни? - гъуьнт! гузва чубандиз Директорди.
- Яд са бакни бес жеда. Катулрихъ булахдал са яд къелкъуьра, - вичин кIвалах давамарзава кьуъзуьда.
- Зун ваз иниз куь катулар чуьхуъз атанвайди я ман..., - са уьтери ван къвезва кумадивай бегьем чкадиз къакъатнавай чаз.
Зун, кIаник кьилеллай кIукIни кутуна, куьгьне цекверин кIунтIал ацукьнава. Агьадай, капаллайди хьиз, Макьарин хуьр аквазва. Дарих жезва зи рикI гьар ам акур кьван. ЧкIизва зи вилериз нагъв. Ана касни амач, кIвалерни вири ацахьнава. Анжах кьуру цларин са кIвал ама, ам вацIун кьилел, симиналлай пагьливан хьиз, акъвазнава. Ана чилер баябан я, къацузва. Абурук я туьрез хуькуьрдай, я тум кутадай кас амач. Сур хьанвай рушаз ухшар я а чилер. ВацIун кьве патани сурар ава, инлай-анлай къванер хкаж хьана, яргьайни чир жезва абур. На лугьуди къванер экъечIзава а чилерай, багъри ватан гадарнавай рухвайриз туьгьмет яз. Дере тирвал хуьруьн кIаник галай гургурдин ван чкIизва. ВацIуз чуьхуъз фейи аял геж хьанвай дидеди хьиз, эверзава ада:
- Я Абдул-ба-ри! Я Шагьа-бу-дин!...
Зазни эверзава - Хачмаза:
- Иниз ша, яда! Ина кIани къадар ава-а-а! Зун чухурдиз эвичIзава.
Гьар сада ^ъужах ацIай кIарасар гваз хтай чаз къулак цIай кутаз алахънавай Шагьбан акуна.
- Вун гьинай акъатайди я? Ваз ни хабар гана? -амачир кьван шад хьанва Рехиди.
- Къайи Целай кьуна. Тфенгар михьиз ацукьнавай гьанал, са гужуналди гъайиди я, текъваз, - кардин тегьер ачухзава Директорди.
- Дагъанжугъдик гъварар кватIа, килигиз , атанвайди тир, -алава хъийизва Шагьбана.
- Авайвал лагь ман, кIвал къени хьайиди, гъуьрче авайди тир лагь, - рази жезвач Хачмаз.
- Зун? Гъуьрче? I0 лагьай февралдилай кьулухъ за I гъуьрч са йисузни авурди туш хьи, - зарафатдин гъавурда гьатзавач Шагьбан.
Гила вири гьазур хьанва. КIанзамайди хпер хтун я.
Кумадин къвалахъ ацукьна. Бут бубадини Камила чпи-чпиз чирвилер гузва.
- Мекьи жезва, гадаяр, куьн заз чидач, зи 53 йис я, завай къай эхи хъижезмач. Зун садаз килигда, -машиндин кьулухъ патай акъудна Рехида са шуьшени тике фу.
- Памидорар хуьрени шит хьанвайди я, гъваш, Сафур Щарарин пачагь, аватIа, са-кьве кIус ниси, -мукьва жезва ам Бут бубадиз.
Са вишерикай рахайбур са шуьшейрал аватна. Пагь, къалин ийидачни залум затIуни ихтилат, на лугьуди, дагъдин хурай авахьна физвай вацI я. Бут бубадихъни галукьна кьве такъа, гзаф хъванач.
Вири секин хьайи хьтин арада Директорди Бут бубадивай жузуна:
- Бегенмиш хьанани ваз за ракъурай цIийи чубан?
- Ам на гъинай суракьайди я? Чна мад чубандикай вучзавай? Ядаяр, аламатдин инсан я и куь дуст: хпер тIимил хьунивай чубанар гзаф жеда идаз. Я дустунин хва, газетра сад лагьай чкадал хпер артух хьайила я-е жезвайди, чубанар ваъ.
Зенгинин хьтин ван авуна Шагьбанан сесини, Хачмаза гуя пионеррин далдам яна.
- За вучдай кьван. Ам зазни, гьа квез хьиз, са уьтери чидай кас я. Папа кIвалерай чукурайла атана ам зи патав, са кIвалах тIалабиз. Авач лагьана рахкурнатIани, са пуд йикъалай фермадин тIунара ксуз къарагъзава лугьудай ванер атана. "Халуйрин хуьряйни чукурзавани?" къачуна, хъфенач хьи, хъфенач. Мад итимар фермайрин тIунара таз жедани? Гьак! хьана ракъурайди я.
- Пис итим туш, я кас. Ажуз хьанвай факъир я ман вичиз. Гьа вуна кхьейвал, са вад шекни чара авунай за адаз. Вири квахьна. Я тIуьр чкани жагъанач, гел галачиз квахьна. Зи са шак алай кар ава, ахпа, вични хтайла лугьуда за ваз.
Гада аскервиляй хтаи бубадизни, хпер хтайла Директордиз кьван шад тахьун мумкин тир жеди.
- Гьан! Гьан! - тади кутазвай ада Бут бубадик. -Са вишевайди яхь. Ингье Расул халуни, цIийи чубанни бинедал агакьна. Расул халуди чун танишарна. Адан тIвар, "Ханкиши" я кьван, аламатдин тIвар я цIийи чубандинди. Ам ири лишанрин чин алай, винеллай пIуз кубут, гьамиша хъуьрезвай хьтин итим я. Виридалайни зун адан гъилерал тажуб хьанва, асландин тапасар кьван чIехи.
"И гъилер квай итим папа кIваляй акъудна?" -сакIани кьиле гьатзавач зи.
Ханкиши акунал иллаки Камил шад хьанва. Адаз цIийи чубан хъсан чизва, гьабурун хуьрё ирид йисуз зоотехниквал авуналда вичи.
- Къе са концерт квез зи патай, аял хьиз, акъваззавач ам. Чун вири кардик ква: садбуру Бут бубадиз хеб алажиз куьмек гузва, муькуьбур цIал алахънава. Расул халуди куьгьне ленгердиз руьхъ кIватIзава.
- Нафт стIални амайди туш, са чара авуна кIанда. Са шуьше бензин кьванни акъуд машиндай, хтул, -тIалабзава ада Камилавай.
Хачмаза кумадин вилик квай шуькIуь алюминидин ракъ акьалжнавай столдал фу-яд эцигзава.
Къвез-къвез агатзава вири кIвалахар: шишерин якни чара авунва, гьерни катулдик фенва. Жигеррин шишерни гьа гила-мад вилик къведа.
- Вун халис итим я, чIехиди. Вун патал за чан гуда, Камилни итим я.
- Иналлайбур вири итимар я, ваз паб гьина акваз кьван? - гаф атIуз алахънава ам пияндан.
- Вири туш! Им аквазвани ваз, - тIуб туькIуьрзаI ада Бут бубадал, - им итим туш, лагерни питух я. А вуна гайи зи вад хебни чуьнуьхна. Бес адаз итим луп жедани? -элкъвенва кьуьзуьдал.
- Чуьнуьхна, чан хва, чуьнуьхна. Вахкуда за ва зибурукай вахкуда, - секинариз алахънава Бут буба,
- Куьне вуч авунатIа, вири лугьуда гила за Директордиз! Ам итим я! Куьне афтаматар гваз атайбуруз шумуд ганатIа...
- Ина афтаматар гвайбур авани, я ахмакь, -хъуьрезва Бут буба.
Чун къах хьана акъвазнава. Анжах Камлл руфу кьуна хъуьрезва. Им тир кьван ада хиве кьур концер Къастуналди пиянарнава факъир, хъвайила ада кицIвал чиз-чиз.
Чун Ханкишидиз артух фикир тагуз алахънав) саймишни ийизвач. Бирдан гьарай акъатна, дагъла| къарсурдай хьтин. Чукурна Бут бубадал къвезва! Ханкиши галукьна, къулаллай катул къакъалдар хьанва Экъичнава ам ярх хьанвай Ханкишидин кIвачерал.
Чи кенефдин кьил квахьнава. Гена Шагьбана, чукурна, адаллай памбаг янавай шалвар хтIунна. Кузва! руьхъведин экуьнални адан кIвачер алугнавайди аквазва. Кайидай цГургьар акъатзава. Вич рекьидалдя вахаз хабар це лугьуз гьарайзава.
- Духтурдиз тухвана кIанда, бегьем канва, -меслятна Рехида.
Разивал къалуриз вири киснава, Ханкишидилай вичелай гъейри.
- Зал трусик! алач, ана рушар авайди я, зун къведач.
Расул халу адан шейэрик трусикIдихъ къекъвезва, сакIани жагьизвач.
- Гьинва ви трусик!, я Ханкиши? - жузазва эхирни.
- Авайди туш! Бубани авач, дидени авач, я трусикIни, -шехьзава бахтсузди.
Рехиди тади кваз кумадихъ фена, са вахт алатнач, "Ма" лугьуз трусик! гваз хтана акъатна - вичинди хт!унна гьанва. Са гужбаладивди твазва чна адай кармаш хьанвай кIвачер.
Машинда, кьулухъ сиденидал Ханкиши къаткурайла, анжах кьве касдиз чка амукьзава, гьамни вилик сад-садан метIерал ацукьайтIа.
Зун хъфидач. Низ гежзаватIа, гьам хъфирай. За къенин йиф дагъда акъудда, Бу"г бубадин ихтилатриз яб гуда, тух жедалди гъетериз килигда.
Кайидахъ галаз Хачмазни Директор хъфена.
- Экуьнахъ Надир ракъурда куьн хкиз, - гаф гана абуру чаз.
Машиндин эквер Вышка Алай Кьилерихъ чуьнуьх жедалди чун са гафни раханачир. Заз жува са чIуру кар авур хьтин гьисс ава. Виридаз гьак! я, заз чиз.
- Инсандилай, чан рухваяр, внкIегь затIни авач дуьньяда, ажуз затIни. Бахт ахъа хьайила, къудратлу жеда ам, бахтсуз тирла - зайиф, - акъатна фикирарзава Бут бубади. - А тIуриви чIуру кас хьтинди я. ГатIунмир куьн ахьтинбурув. Валлагь, беябур жеда гьа, кьацIурда куь тIвар.
Чун цIун патав ацукьнава.
- Кармаш хьана, кесиб, "Садра кIвач галкIайдаз секин рехъ кьисмет хъижедач" лугьудай гафар гьахъбур я. Ахмакьдиз вичиз закай хъилер ава-е! Хпер тIуьналда за вичин ахмакьди! Регъуь тахьана, валлагь, вуч хьайитIани лугьуда.
Чна вирида дикъетдивди яб гузва.
- Шимерал Зухулрин лапагар ала, кьве чубанни гала. Сад, жегьил, чилерикай фидай хьтинди я. Куьгьне угърнйрин шагъал кумайдитуштIани чидач. И ахмакь сифте йикъалай гьадахъ агалтна. Гьар юкъуз хперни гьанихъ гьалзава. Вичиз гай и вадан гардандани гъалар туна ада са юкъуз: вичел гьалтайтIа, виридакай хкатнас чир жедайвал, гьилелай затI-матI гуз хъайитIа. Гила:фикирзава за - Шимераллай иблисдин меслят тир кьван ам. Чун Абдужелилаз текелифиз хтай юкъуз вадни квахьна. Вич лагьайтIа, чун хтайла, пиян яз, ламран цIапарал ахварал фенвай. Лапагарни гьарна сад аваз. Акъвазай балкIандикай як атIудай Шимераллай иблисдиз и бахтикъара ацун вуч я кьван. Килиг гьа, гьихьтин фенд кьунватIа. Вибурал лишанар ая - за абур чуьнуьхда! Нагагь вилик девирра авайтIа, Панцидилайни зурба угъри жедай адакай, гьакьван амал квай иблис я.
- Чун, ясдавайбур хьиз, куьз ацукьнавайди я? КIвачер кана гьеле са касни кьейиди туш, - гьана Рехида шуьшени кур ацIай якIар.
- Рекьин ам, гьелбетда, ийидач, амма бязибуруз, дугъриданни, кьадарсуз шаджеда. ГьакIани хпер незва лугьуз кимерал чун регъвезвайбуру, 'Тила хперал бес тахьана, чубанарни катулрик ргазва", ништа гьикьван лугьудатIа, -хабардарзава за галайбур чи кьилел къвер-текъвердакай.
- Хтул мубаракрай! Гуьгьуьна са цIуд мад авайди хьурай, -тост лугьузва Рехида Бут бубадиз.
Эрекъди мад чи гуыъуьлар ачухарнава. Мад къалин хьанва чи суьгьбетар.
- Панци вуж тир, я Бут буба? На кьил къалурна, тум чуьнуьхмир май, - алатай ихтилат рикIел хкизва за адан.
- Хьаналда са тIвар-ван авай угъри, Панци лугьудай. Маса затI чуьнуьхдачалдай, анжах гьерер. Вичин вил ацукьай гьайван тадачалдай, кIантIа вуна ам жуван кIвачел кутIунна хуьх.
Садра къунши хуьруьз мугьман хьайи адаз аквада кьван къунагьдин кIвале са гьер. Вил ацукьна адал Панцидин, эхи ийиз тахьана, иесини алаз адан тарифни авуна. Клн яна иесидиз: чизвай эхир гьерел нин темягь фенватIа. Мугьманни хъфена, амма иесидин къурхувал куьтягь хьанач. Вил алудзавачир ада гьерелай. Гьамиша адан гуьгъуьна жедач кьван, я байирдизни акъуд тавунани хуьн четин я.
Квахьда са юкъуз гьер, накь квахьайди хьиз. Къекъуьн тавур чка хьанач - жагъанач хьи, жагъанач. Шак нел фидай кьван, Панцидал. Гьа юкъуз вичин лапагарни гваз ам хуьруьн кьилихъ ягъвун кIанера акурбурни авалдай. "Гьа вакIан хцелай гъейри касни туш," - эхирни са фикирдал атана иеси. Хъелни регъуьвал какахьн», атана акъатна ам угъридин варцел.
- Ша, ша, хванахва, яргъарал акъвазмир, -экъечIна атайдан вилик Панци.
- Чи ягъварик квайла, лапагрик гьер-зат! акахьнатIа лагьана, акъатайди я зун, - утанмиш хьана атайдаз.
- Яда, квахьдайбур гьерер хьуй, итимар сагърай. Зи гьаятдай хутах жуваз сад, - чIугуна ада атайди.
Кьваник гьахьна, кIвачеллайбур хтIуннз агъуз хьайи мугьмандиз гурарин кьулухъ синидавай алажай кьилни кIвачер акуна.
- Я хванахва, зи квахьнавай гъерен кьилни кIвачер иниз акъатнава хьи? - элкъвена ам Панцидал.
- АкI куьз лугьузва вуна? - яру хьана кардин тегьер кьатIай угъри. - Гьерер авайди са вун туш эхир, чахъни абур кими туш гьа, чнани чуьллера хуьзвайбур цицIибар туш.
Ина гьатайди масад хьана. Векъи ихтилатрин уанер атай къуьншиярни кIватI жеда кьван. Эхир кIвалера къекъведай меслятдал атана. И гьуьжетда Панцидин зайиф чка ам тир хьи, адавай хам къалуриз жезвачир: чIук-чIук авуна хъуртак кутунвай.
Къекъвена мугьман, гьатай затI хьанач. Катулрални хъцIур-затI алачир. Вучда? Эхир къуръан рикIел гъана сада.
- Веледни, къуръан хьиз, михьини я, багьани. Эгер за ви гьерез нефе авунватIа, и кьепIинавайди недай къал зун атуй, тахьайтIа... лугьудай за, "мугьман" тIварцIиз гьуьрмет хьуй, - къалурна угъриди вилик квай кIевнавай кьеб.
Мад вучда кьван вуна? Кьил кIарцIи ягьайди хьиз, хъфена иеси. Къуншиярни са-сад "гьавайда тIвар кьацIурзавайдаз" айибар гъиз чкIана.
Хабар нивай - Панцидивай. ДакIардай хванахвадин кьил акур ада гьерен жендек кьепIина тунвай кьван...
Бут бубадин ихтилат виридаз бегенмиш хьанва. Вири аламат хьанва угъридин фендигарвилел.
- Масадакай ван хканатIа квез, тIвар, валлагь, чизмач, -эгечIзава гила Расул халуни. - Гьамни ялдай "буба ваз туба" лугьур хьтинди. Сиве авайдини акъуддай хьтин сад. Гьаятравай кIел-хеб гьич, кIвалеравай къахарни тадачалдай ада. Гьахьтин гьунарбаши хьана. Адахъай виридаз, цIухъай хьиз, кичIедалдай. Кесиб килфетдиз ваъ, агьвал квайбуруз. Фида садра ам вичин яргъал миресдин кIвализ хуьруьк. Хуьрекдин вахт хьайила, гьида адан вилик як алачир хинкIар, кьериз чIух яна. Бес гьадаз кIвале як авайди чирдайни кьван!
- Валлагь, мирес, як-затIни амач кIвале, я тукIвазни агакьнач, вахт тахьана, - мецив тухуз алахъна иеси атанвайди.
Амма мугьмандин сивел, незвайди ичIи хинкIар ятIани, ара гуз хъвер къугъвазвай: адаз къвезмазди, ахъазмай ракIарай муькуь кIвавин къавалай хъипи къах акунвай. Бегенмиш жезвачир а хъвер иесидиз. "Яраб акуна жал?" - секинвал гузвачир адаз и суалди. Акъатна хабар кьаз хьанач, иесидин суални иесидиз туна, экъечIна хъфена мугьман.
Кьарай квахьна кесибдин, иесидин. Чизвай: акунватIа, чуьнуьхда хьи, чуьнуьхда. Гьаятда авай тартадини куьмекдач, чуьнуьхда.
Папални меслят гъана, кутуна ада къах чеб ксузвай месин кIаник. Ксуз къулайсуз тиртIани, ксана. Иеси -утъри ваъ.
Абурун кIвалер ккIанвайбур хьана. Яргъи цIил гилигна, къавалай авадарна, гьаятда ацукьнавай тартадин винел куткун эцигна ада. Цавай атана, кьилел куткун аватай кицIи вучда кьван - тум илисна ацукьна гьа куткундик. Фида угьри къава къах акур кIвализ. Я аллагь - амач. Санайни жагъанач. Шак фена адан-месик кутунва: ксанвайбуру гзаф къатадзавай. Секиндиз хьиз гьахьна ксана меселлай итимдинни папан арада. Са геренда яб гана - ваъ, ахваралла. ГатIунна ам явашдиз итимда къуьнт эцягъиз, меселай вегьез. Вегьена. Гьа икI пабни. Мукъаятдиз бажгъандин кIаникай хкудна, къахни гваз гьа атайвал хъфена. Куткун хкаж хъувуна са вахт алатайла, башламишна кицIи чил-цав чухваз. Адан ванцел ахварикай кватай иеси вич къах хьана амукьналдай. Мад на вуч хъийидай кьван? Аман-минетна угъридив вичин къахуникай са хинкIар ийиз туналдай.
- ХинкIардал чIух ваъ, икI як кIанда-е, мирес, -хъуьруьнарни хъувуналдай кесибдикай фасикьди.
- Яман ихтилатар чида хьи квез, - аламат хьанва Шагьбан. -Гила ахьтин гьунарлу итимар ама-а-ч. Гила авайбур гьакIан зерпелар я.
- Гилани ава, акI лугьумир на, рази туш зун. И мукьвара ЦIийи Къурушдал хьайи кар ялда. Хъваз ацукьнавай зими жегьилрин закускаяр куьтягь жеда кьван. Фида абур хуьруьн кьилихъ галай са кесибдин демекдиз. Адахъ авай-авачир вад верчни тукIуна, кьил-кIвачер галудна, гьалкъада туна, куьрсарда демекдин ракIарикай. Чеб верчерни вахчуна хъфида, гьаясузар. Иесидиз чарни туна. Калиг гьа, вуч кхьенваитIа, тамам са югъ хьана ам хуралай чириз: "Хийирбегхалу, хийирарI Хвена=хвена, хейратар Хасавюртда херхемриз хиритIдалди, хтулрин хийирдиз харж хьун хата туш. Хийирбег халу', харада хевлетарнавай хашратрикай холодец х... ритна хурт! ая.
Халудин хатуржем хтулар.'."
ХатI ахтармишайла, дугъриданни, хайи хтул хьаналдай чар кхьенвайди. Шакни гьадал га фар гзаф чидайди тирвиляй феналдай.
Гатун чими юкъуз чIигьичIигьхьиз, хъиткьинзава Рехиди. Чарчевай гафар кхьена вичиз це лугьуз минетзава. Мад ксунни авуна, хъукьванач ам.
Ханкишидин патав духтурдиз зун вад йикъалай фена, Вини Аргундилай дуст Саидаз кIвалер мубаракна хуькведайла. РакIараллай халадизни, ам гьи кIвале аватIа, чизвач.
- Ханкиши вуж я, чан бала?
- КIвачер кана гьанвай чубан, хала.
- Гьик! хьана кайиди я?
.'Зун гьавурда гьатна. Адаз чизвай Ханкишияр авайди туш, вичиз йиф акъатун патал ихтилатрихъ къекъвезвай къари я.
Ам "Травмотологияда" авайди малум я. Ана вири кIвалериз килигна - жагъанач. "Яраб ахъайнатIа?" -шакни алачиз туш. "Ахъайна ам гьиниз фида?" - рази жезвач жув-жувални.
Кьвед лагьай сеферда къекъведайла, зун, гьик! кIантIани хьуй лагьана, "Дяведин ветеранар патал" кхьенвай кIвализ гьахьна. Зи кьил акурла, дакIардин патав столдихъ ацукьнавай итимар ацIанвай рюмкаярни гъилемаз къах хьана. Вил яна ракIарин кьулухъ - акуна пихламиш хьанвай кьецIил ютурар. Яргьан Ханкишиди кьилел гьалднава. Садам гана, кIвализ гьахьна. Зун атунин себеб чир хьайила, абур минет-суьнет ийиз гатIунна:
- Вад югь тир цIурундаллаз, исятда хьиз ахварал фейиди я. Хкуьрмир вуна адак, Аллагьдин хатур аватIани хкуьрмир. Чна агакьарда, лугьудай гаф-чIал аватIа.
Зун адан къвалав гвай тумбочкадиз мукьва хьана:
Саида кутунвай тIуьнар" эцигиз. Аламат - ам шткайди хьиз ичIизва. Яраб вах атанач жал? Чна адаз хтанмаз хабарнай эхир.
- Идан патав атай-хъфейди авани? - жузуна за итимривай.
- Ваъ, са касни акурди туш. Кесибдивай кам вегьез жезвач, къецизни чна акъудзавайди я. Кьий гьахьтин хва-стха, бед юкъузни къвалаллачир.
Гвай эрекьни чпин вилик эцигна экъечIдайла, "Атайди вуж тир лагьайла, вуч жавабда?" - жузуна абурукай сада.
- ТIалабда, вах атанвай лагь, - экъечIна зун дегьлиздиз.
Кьвед лагьай сеферда чун Ханкишидин патав вири санал фенай.
Совхоздин куьгьне контордин кьилихъ галай кьве кIвал гьадаз ганва лагьай чарни гваз. Ам ачух хьанвай, къарагьна куьмек галачиз къекъвенни ийизвай. Чар гъиле турла, ам, аял хьиз, акъатна шехьнай. Туькьуьл хьанай заз шехьзавай ам акурла.
- Гила са "меним" лугьудай хьтин пабни суракьда чна ваз, -руьгь-кутаз алахънавай адак Хачмаз.
Гьа за лагьайвал, тамам вацра кьван кимеллайди са ихтилат хьана: катулдиз аватай чубандикай. Са нивай ятIани абурун ван хъхьай кьван, Рехиди аламат жедай:
- Яда, ваз гьинай чир хьанай абуру гьак! лугьудайди? Валлагь, дуьм-дуьз тикрарзава ман гьа ви гафар.
Ханкиши духтурдай цIийи кIвалеризни хтана, чна суракьна вичелай жегьил, курквач! хьтин, пабни хкана, садра Велихан халуди атIаналда абурун гаф:
Куьне лугьузвай Ханкиши а йифиз "жанавуррин" катулдиз туш-е аватайди, ам женнетдин юкьваз аватна, юкьваз. КIвалерни хьана, вижевай пабни, куьн квекай рахазватIа, чидач заз.
Йикъар къвез алатзава. Сефил зул алукьнава. Къизилдинбур хьанва тарараллай пешер. Кьуд патахъай къвез чухвазва абур пехъи гарари, гьарниз акъудзава, тармарзава.
Виридалай кIанда заз зулун вахт. Шиирарни гзаф зулуз кхьида за, цавай чими уьлквейриз хъфизвай дурнайрикай, гимишдин гъаларин марфарикай.
Гзаф вахтар я куьчейрал тефена. Ништа, дустариз гьикьван хъел аватIа закай. Къапарай акъатзава, заз чиз, абур, мукьвара кIватI хъижедай хьтинди я: Рехидаз совхоздин чубандиз гайи лацу трусикIдай Директорди са гьер вахкуда лагьана хиве кьунва.
Гьеле икьрар хьанвач, ам нез, Бут Бубадин патав мус фидатIа.
Адаз гудай муштулухни ава: ГКЧП - дал гъалиб хьайи йикъаз талукь менефисдик акатна, гада дустагъдай азаднава, хтана кIвалева...

АрхитI. I995 йис.

 

На титульную страницу >>>

 

Цитата месяца: "Целые народы ненавидят уроды" М. Бабаханов

 

Сайт управляется системой uCoz